Деректер базасы

Кез келген ақпараттық жүйенің мақсаты – нақты өмірдің объектілері туралы деректерді өңдеу. Деректер базасы сөзін кеңінен алғанда – бұл қандайда бір пәндік облыста шынайы өмірдің нақты объектілері туралы деректер жиынтығы. Пәндік облыс деп шынайы өмірдің бір бөлігі деп түсінуге болады.

Деректер базасын құрған кезде пайдаланушы ақпаратты әр түрлі белгілер бойынша сұрыптауға және белгілердің дербес құрылымын таңдауды тез жүзеге асыруға ұмтылады.

Құрылымдылық (структурирование) – бұл деректерді көрсету әдістері туралы келісімдерді енгізу. Құрылымдылық емес деп мысалы, текстік файлда жазылған деректерді айтамыз.

Мысал 1. Суретте студенттер туралы мағлұматтар бар (жеке іс-қағазының нөмірі, аты-жөні және туған жылы) құрылымдылық емес деректерге мысал келтірілген. Құрылымдылық емес түрде сақталған қажетті ақпаратты іздеуді ұйымдастыру өте қиын, ал мұндай ақпаратты сұрыптау мүмкін емес.

Осы ақпаратты іздеуді автоматтандыру және жүйелеу үшін деректерді көрсету әдістері туралы қандайда бір келісімді анықтау қажет, яғни туған жылды әр студентке бірдей жазу керек, ол қалған ақпараттың ортасында бірдей ұзындық және орын алу керек. Бұл ескертулер қалған деректерге де қатысты (жеке іс қағаздың нөмірі, аты-жөні).

Мысал 2. 1 мысалда берілген ақпаратпен қарапайым құрылымын өзгерту кезінде мына суреттегідей түрге келеді.

Деректер базасын пайдаланушылар болып әр түрлі қолданбалы программалар, программалық кешендер, сонымен қатар пайдаланушылар деп аталатын деректерді пайдаланушылар рөлінде шығатын пәндік облыстың мамандары болуы мүмкін.

Деректер базасының қазіргі технологиясында деректер базасын құру, оны қолдау және оған пайдаланушылардың кіруін қамтамасыз ету арнайы программалық инструментарий – деректер базасын басқару жүйесі көмегімен жүзеге асыруды болжайды.

Деректер базасы (ДБ) – бұл қандайда бір пәндік облысқа жататын құрылымдық деректердің аталынған жиынтығы.

Деректер базасын басқару жүйесі (ДББЖ) – бұл деректер базасын құру үшін, оларды актуалды жағдайда қолдау мен қажетті ақпаратты іздеуді ұйымдастыру үшін қажет программалық және тілдік әдістер кешені.

Деректер базасының құрылымдық элементтері

Деректер базасы түсінігі өріс, жазба, файл (кесте) сияқты құрылымдық элементтер түсінігімен тығыз байланысты.

Имя поля 1	Имя поля 2	Имя поля 3	Имя поля 4	Имя поля 5

Өріс – ақпараттық бөлінбейтін өлшемі – реквизиттерге сәйкес келетін деректерді логикалық ұйымдастырудың элементарлық бірлігі. Өрісті суреттеу үшін келесі сипаттамалар пайдаланылады:

-аты, мысалы, аты-жөні, туған жылы;

-тип, мысалы, символдық, сандық, күнтізбелік;

-ұзындық, мысалы, 15 байт, символдық максималды мүмкін санымен анықталады;

-сандық деректер үшін нақтылық, мысалы, санның қалдық жағын сипаттауға арналған екі онсандық белгілер.

Жазба - өрістердің логикалық байланысқан жиынтығы. Жазбаның көшірмесі – оның өрістерінің нақты мәндері құрамына кіретін жазбаларды жеке өңдеу.

Файл (кесте) – бір құрылымның жазбалар көшірмесінің жиынтығы.

Файл жазбасының логикалық құрылымын сипаттау жазба өрістерінің орналасқан жерін және оның негізгі сипаттамаларын суреттен көруге болады.

Файлды жазу құрылымында өрістің кілттер болып табылатын мәндері көрсетіледі. Олар: бастапқы кілттер (первичные ключи) - жазба көшірмесін идентификациялайды, екінші кілттер (вторичные ключи) – іздеушілік немесе топтастырушылық белгілер рөлін орындайды.

Мысал.Суретте СТУДЕНТ файлы (кестесі) жазбасының логикалық құрылымын сипаттау мысалы келтірілген. СТУДЕНТ файлы жазбасының құрылымы сызықтық. Жазбада өріс мәнінің қайталанатын топтары жоқ. Өріс мәніне қарау оның номері арқылы жүреді.

Деректер моделінің тұрлері

Деректер моделі – деректер құрылымы мен оларды өңдеу операциялары жиынтығы.

ДББЖ иерархиялық, тораптық немесе реляциялық модельдерді пайдалануға негізделген. Деректер моделінің негізгі үш типін қарастырайық: иерархиялық, тораптық және реляциялық.

Деректердің иерархиялық моделі

Иерархиялық құрылым анықталған ережелер бойынша өзара байланысқан элементтер жиынтығы. Иерархиялық қатынастармен байланысқан объектілер қалыптанған графты құрады, оның жалпы түрі суретте көрсетілген.

Иерархиялық құрылымның негізгі түсініктеріне: деңгей, элемент (торап), байланыс жатады. Торап – қандайда бір объектіні сипаттайтын деректер атрибуттарынының жиынтығы. Иерархиялық тоғай схемасында тораптар граф төбесімен көрсетілген. Өте төменгі деңгейдегі әрбір торап одан жоғары деңгейде орналасқан бір тораппен ғана байланысқан. Иерархиялық тоғай ешқандай басқа төбеге бағынышты емес және ең жоғарғы деңгейде тұрған тек бір ғана төбесі (тоғай түбі) бар. Қатысты (бағынышты) тораптар екінші, үшінші және т.с.с. деңгейлерде орналасқан. Деректер базасында тоғайлар саны түбірлік жазбалар санымен анықталады.

Деректер базасының әрбір жазбасында түбірлік жазбада тек бір ғана жолы бар. Мысалы, суреттен С4 жазбасы үшін жол А мен В3 жазбалары арқылы өтетінін көреміз.

Деректердің тораптық моделі

Тораптық құрылымда осы негізгі түсініктер (деңгей, торап, байланыс) арқылы әрбір элемент кез келген басқа элементпен байланысуы мүмкін.

Суретте деректер базасының тораптық құрылымы граф түрінде көрсетілген.

Деректердің реляциялық моделі

Реляциялық (ағыл. relation – қатынас) түсінігі Е.Коддтың деректер базасы жүйесі облысында белгілі американдық маманның құрастыруымен байланысты.

Бұл модельдер деректер құрылымының қарапайымдылығымен, пайдаланушыға ыңғайлы және деректерді өңдеуге арналған реляциялық есептеулерді жүргізу мүмкіндігімен сипатталады.

Реляциялық модель екіөлшемді кестелер түріндегі деректерді ұйымдастыруға бағытталған. Әрбір реляциялық кесте екі өлшемді массивті көрсетеді және келесі құрамнан құрады:

- әрбір кестенің элементі – деректердің бір элементі;

- кестедегі барлық бағандар бірдей, яғни бағандағы барлық элементтерде бірдей типі (сандық, символдық және т.б.) мен ұзындығы бар;

- әрбір бағанның өзгеше аты бар;

- кестеде бірдей жолдар жоқ;

- жолдар мен бағандардың реті дербес болуы мүмкін.

Қатынастар кесте түрінде көрсетілген, жолдар жазбаларға, ал бағандар – қатынас атрибуттарына, домендерге, өрістерге сәйкес келеді.

Әрбір мәні сәйкес жазбамен анықталатын өріс қарапайым кілт (кілттік өріс) деп аталады. Егер жазбалар бірнеше өрістердің мәнімен анықталса, онда деректер базасының мұндай кестесінің құрама кілті болады.

Екі реляциялық кестені байланыстыру үшін бірінші кестенің кілтін екінші кестенің кілті құрамына (кілттер бір-біріне сәйкес келуі мүмкін) енгізу қажет, кері жағдайда бірінші кесте құрылымына сыртқы кілт - екінші кестенің кілтін енгізу керек.

Деректер базасы бірнеше байланысқан кестелерден тұруы мүмкін. Қатынастармен байланысқан кестелер келесі принцип бойынша іс-әрекет етеді: бастапқы және бағынышты. Бастапқы кестені ата-аналық (родительский) деп, ал бағыныштыны – аналық (дочерний) деп те атайды.

ДБ кестелері келесі принциптердің біреуімен қатынасады:

- "один – к - одному";

- "многие – к - одному";

- "один – ко - многим";

- "многие – ко - многим".

1. "Один – к - одному" байланысы

Мұндай байланыста ата-аналық кестедегі бір жазба аналық кестедегі бір жазбаға сәйкес келеді.

2. "Один – ко – многим" байланысы

3. "Многие – к –одному" байланысы

"Один – ко – многим" ("многие – к – одному") байланысының екі түрін қарастырады:

- бірінші жағдайда бастапқы кестедегі барлық жазбалар бағынышты кестедегі жазбалармен сәйкес келуі керек;

- екінші жағдайда мұндай қатаң талаптар қойылмайды және бастапқы кестедегі кейбір жазбалар бағынышты кестедегі байланысқан жазбалары болмауы мүмкін.

4. "Многие – ко – многим" байланысы

Деректер базасын кез келген "многие – ко – многим" байланысы "один – ко – многим" (многие – к – одному") байланысының бір немесе бірнешеуімен ауыстырылуы мүмкін болатындай құруға мүмкіндік береді.

Бақылау сұрақтары

1. Құрылымдылық дегеніміз не?

2. Деректер базасы дегеніміз не?

3. ДББЖ дегеніміз не?

4. Деректер моделі дегеніміз не?

5. Иерархиялық, тораптық және реляциялық деректер модельдері нені көрсетеді?

6. Өріс, жазба дегеніміз не?

7. Кілттік өріс дегеніміз не?

8. Байланыстың қандай түрін ДБ кестелері арасына орнатуға болады?

Әдебиет: (1)

Дәріс №2. Деректер базасының концепциясы

Дәріс жоспары

1. ДБ-на қойылатын талаптар.

2. ДБ құру концепциясы.

3. ДБ жобалау әдістемесі.

4. ДБ пайдалану әдістемесі.

Дәрістің қысқаша мазмұны

Концепция жалпы мағынада процестер мен құбылыстарды зерттеудің қандай да бір жүйесін көрсетеді.

Концепцияның құрама бөліктеріне принциптер мен әдістемелер жиынтығы жатады.

Әдістеме –мәселелерді шешу әдістерінің жиынтығы.

Принцип – бұл ереже. Принциптер жиі шексіздіктер мен талаптар түрінде көрсетіледі.

1. Деректер базасына қойылатын талаптар

Қазіргі Деректер базасына, сонымен қатар ДББЖ келесі негізгі талаптар қойылады.

1. Жоғарғы жылдамдық (сұранысқа аз уақыт беру).

Шақыру уақыты –ДБ сұраныс моментінен деректерді алуға дейінгі уақыт аралығы. Кіру уақыты (время доступа) термині – жазба командасының берілу және деректерді алу арасындағы уақыт аралығы. Кіру (доступ) деп іздеу операциясы, деректерді оқу немесе оларды жазу түсіндіріледі. Деректерді жазу, жою және модификациялау операциялары жиі жаңарту операциясы деп аталады.

2. Деректерді жаңартудың қарапайымдылығы.

3. Деректердің тәуелсіздігі.

4. Деректердің көптеген пайдаланушылармен қолданылуы.

5. Деректердің қауіпсіздігі – деректерді жоюдан қорғау.

6. Құруды қарапайымдау және ДБ эксплуатациялау (ДББЖ).

7. Сәйкес пәндік облыстың деректерін көрсету адекваттылығы.

8. Пайдаланушының интерфейсі.

2. ДБ құру концепциясы

Деректер базасы концепциясының эволюциясы қызығушылық көрсетеді.

Бастапқыда (60-шы жылдың басында) сақтаудың файлдық жүйесі пайдаланылды. Деректердің аз саны және есептеудің үлкен көлемімен сипатталатын инженерлік есептерді шешу үшін деректер программада сақталды. Деректерді ұйымдастыру әдісі пайдаланылды, олардың жоғарғы сыйымдылығы бар болды, деректердің толық тәуелділігі болды. Деректердің үлкен көлемі мен есептеудің аз бөлігімен ерекшеленетін экономикалық-басқарушылық есептердің (басқарудың ақпараттық жүйесі - MIS) пайда болуымен деректердің көрсетілген ұйымдастырылуы тиімсіз болып шықты. Деректерді реттеу қажет болды, оны екі критерий бойынша жүргізуге болатыны анықталды: пайдалану (ақпараттық массивтер); сақтау (деректер базасы). Алғашында ақпараттық массивтерді пайдаланды, бірақ кейін деректер базасы ерекшелене түсті. Тек деректерді сақтауға арналған файлдарды пайдалану 1959 жылы Мак Гримен ұсынылды. Осы файлдарға кіру әдісі құрастырылды, осы кезде физикалық және логикалық құрылымдар бір-бірімен ерекшеленді, ал деректердің физикалық орналасуын логикалық көріністің өзгеруінсіз ауыстыруға болды.

1963 жылы С. Бахман деректердің желілік моделімен IDS бірінші өндірістік деректер базасын құрды. Деректерге кіру сәйкес программалық қамтама көмегімен жүзеге асты. 1969 жылы деректердің желілік моделіне арналған CODASYL стандарттар жиынтығын құрған топ құрылды.

Шынында басында қазіргі деректер базасының архитектурасы пайдалана бастады. Архитектура деп құрылымның әр түрлілігін айтамыз, онда қандай да бір элемент басқа элементке ауыстырылуы мүмкін, ену және шығу сипаттамасы бірінші элементке сәйкес келеді. Деректер базасы технологиясының дамуында М. Коддпен 1970 жылы ұсынылған деректердің реляциялық модель парадигмасы ұсынылды. Парадигманы шындықтың белгісін көрсететін түсініктер жүйесіне айналған ғылыми теория деп түсіну керек. Енді логикалық құрылымды бір физикалық мәліметтен алуға болды, яғни бір физикалық мәліметке кіру әр түрлі жол қосымшаларымен жүзеге асырылды.Деректердің бүтіндігі мен тәуелсіздігін қамтамасыз ету мүмкіндігі туды.

70-ші жылдың соңында қазіргі ДББЖ пайда болды, олар физикалық және логикалық тәуелсіздікті, Деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Соңғы он жыл бөлшектелген және объекті-қалыптамалы деректер базасының дамуымен сипатталады, олардың сипаттамасы автоматтандыру әдісінің қосымшасымен анықталады.

Басқарудың автоматтандырылған ДБ жүйесін құрудың екі нұсқасы бар.

Олардың біріншісі 80-ші жылдары кең пайдаланылған және құжатайналымды (мекеменің жұмысы процесінде жүргізілетін құжаттар жиынтығы) автоматтандырумен байланысты классикалық (дәстүрлі) деген ат алған. Шығу және ену координаттары болып құжаттар табылады.

Келесі тезис пайдаланылды. Деректер алгоритмдерге қарағанда қозғалыссыз, сондықтан кез келген алгоритм үшін пайдалануға болатын әДБебап ДБ құру керек. Бірақ әДБебап ДБ құру тиімсіз болғаны анықталды. Осы уақытқа дейін пайдаланылған деректерді интеграциялау концепциясы олардың көлемінің өсуіне байланысты жағдайсыз болып қалды. Сонымен қатар кең қолданылатын стандартты алгоритмдерге негізделген қосымшалар (мысалы, мәтіндік, графикалық редакторлар) пайда бола бастады. Стандартты алгоритмдер басқаруда (бизнесте) пайда бола бастады.

90-шы жылдарға қарай басқаруды автоматтандырумен байланысты екінші нұсқа құрылды. Ол деректер анықталатын қосымшалардың стандартты алгоритмдерін бастапқыда шығаруды көрсетеді. Бұл нұсқаның маңыздылығын тек объекті-қалыптамалы программалау күшейтті.

ДБ жұмыс істеуде бір және көпқолданбалы (әр түрлі порттар арқылы бір компьютерге бірнеше қолданушылар қосылады) режимдер болуы мүмкін.

ДБ жоғарғы (восходящее) және төменгі (нисходящее) жобалау пайдаланылады. Біріншісі деректердің әр түрлі моделін пайдаланумен орындалатын жергілікті деректер базасымен жобаланған интеграция кезінде бөлшектенген ДБ-да қолданылады. Орталықтандырылған ДБ үшін сипаттама төменгі жобалау болып табылады.

Құру әдістемесі мен ДБ пайдалану әдістемесін бөліп қарау керек. ДБ әдістемесі жобалау процедурасында анықталады, бірақ пайдалану процедурасында да көрінеді.

3. Деректер базасын жобалау әдістемесі

Классикалық нұсқада деректер базасын қарастыру әдістемесінің көптеген түрі бар, бірақ көбінесе ANSI/SPARC әдістемесі қолданылады.

Орталықтандырылған ДБ жобалау процедурасының жиынтығын төрт сатыға жіктеуге болады.

Талапты анализдеу сатысында мекеме мақсаты құрылады, ДБ-на талаптар анықталады. Ол жалпы талаптар мен спецификалық талаптардан тұрады. Спецификалық талаптарды ұйымдастыру үшін көбінесе басқарудың әртүрлі деңгейіндегі персонал әдістемесі қолданылады. Барлық талаптар пайдаланушы мен ДБ жобалаушыға қатысты формада құжаттандырылады.

Концептуалды жобалау сатысы ДБ бастапқы жобасына пайдаланушының ақпараттық талабын суреттеу мен синтездеу жатады. Бастапқы деректер классикалық нұсқа кезінде пайдаланушының құжаты немесе қазіргі нұсқа кезінде қосымшалар алгоритмдерінің жиынтығы болуы мүмкін.

Логикалық жобалау процесінде деректерді жоғары деңгейлі көрсету пайдаланылатын ДББЖ құрылымына айналады. Сатының негізгі мақсаты қарапайымдаудың арнайы ережесін пайдаланумен деректердің шығымын жою болып табылады. Қарапайымдау мақсаты – деректердің қайталануын және жаңарту процедуралары кезінде ДБ мүмкін құрылымдық өзгеруін минималдау.

ДБ басқару процедурасы арнайы талқылауды қажет етеді. Ол бірқолданбалы режимде өте қарапайым. Көпөолданбалы режимде және бөлшектелген ДБ процедура қиындайды. Арнайы шаралар қолданбаудан бірнеше пайдаланушылардың бір уақытта кіруі кезінде бүтіндіктің бұзылуы. Бұл жағдайды жою үшін транзакция жүйесі және кестелер немесе жеке жазбаларды қодтау режимі пайдаланылады.

Транзакция – файлдың, жазбаның немесе деректер базасының өзгеру процесі.

Физикалық жобалау сатысында жүйенің өнімділігімен байланысты сұрақтарды шешеді, деректерді сақтау құрылымы анықталады.

Жобалаудың сатылары мен словарьлі (словарная система) жүйелер арасындағы іс-әрекетті жеке қарастыру қажет. Жобалау процедурасы словарьлы жүйе жоқ болған жағдайда да қолданыла береді. Словарьлы жүйенің өзі жобалауды автоматтандыру элементі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Жобалау әдістері мен бағалау критерийлері құрастыру сатысында пайдаланылады. Қазіргі уақытта критерийлерді таңдау кезіндегі анықсыздық ДБ жобалауда ең әлсіз жер болып табылады. Бұл суреттеудің қиындығымен және альтернативті шешімдердің үлкен санын идентификациялаумен байланысты.

Сапалы критерийлерге иілгіштік, адаптивтілік, жаңа пайдаланушыларға кіру мүмкіндігі, басқа жүйелермен өзара байланысқан, қайта жаңарту мүмкіндігі, бөлу және кеңейту мүмкіндігі жатады.

Жобалау процесі ұзақ және ауыр болып табылады. Көбінесе бірнеше айға созылады. ДБ жобалаушының негізгі ресурсы өзінің интуициясы мен тәжірибесі болып табылады, сондықтан шешім қабылдау сапасы көптеген жағдайда төмен болып қалуы мүмкін.

Жобаланатын ДБ төмен тиімділігінің негізгі себебі мыналар болуы мүмкін:

· талабының жеткіліксіз терең анализі (жобалаудың бастапқы сатылары), олардың деректерінің семантикасы мен қатынасын қоса алғанда;

· бұл процесті ұзақ және қолмен өңдеу кезінде қиын орындалатын құрылымдық процестің ұзақтығы.

Бұл жағдайларда құруды автоматтандыру сұрағы маңызды орын алады.

4. Деректер базасын пайдалану әдістемесі

ДБ өзіндік пайдаланылмайды, ал әр түрлі ақпараттық жүйелердің: деректер банкі, ақпараттық-іздеушілік және эксперттік жүйелер, автоматтандырылған жобалау жүйесі, автоматтандырылған жұмыс орны, басқарудың автоматтандырылған жүйесі компоненттері болып табылады.

ДБ-да деректерді көрсетудің үш деңгейі бар: концептуалды, логикалық және физикалық деректер базасы.

Пайдалану процесінде көбінесе логикалық, кейде концептуалды және физикалық модельдер қолданылады.

Деректер словарі деректердің барлық типтері, олардың аты, құрылымы, сонымен қатар оларды пайдалану ақпараты туралы орталықтандырылған мағлұматтары бар ішкі ДБ көрсетеді.

Деректер словарінің қасиеті – пәндік облыстың ақпараттық ресурстарын тиімді жинау мен басқаруда. Оны пайдалану деректерді енгізу кезінде туатын қайшылықты жоюға, оларды модификациялау кезінде қарапайым және тиімді басқаруды жүзеге асыруға, деректерді басқаруды орталықтандыру есебінен ДБ жобалау процедураларын жеңілдетуді, басқа пайдаланушылармен байланыс орнатуға мүмкіндік береді.

ДБ пайдалану процесінде жаңарту (жазба, жою, деректерді модификациялау) және сұраныс-жауап (оқу) операциялары бар.

Жалпы жағдайда сұраныс процесі бірнеше сатылардан тұрады. Пайдаланушы ДБ құрылымын білу керек.

Бірінші сатыда пайдаланушы оған қажет құжаттың қандай формасы керек екендігін білу керек. Бұл пайдаланушының логикалық моделі болмауы да, сонымен қатар өрістердің әр түрлі құрамы кезінде олардың түрлі модификациясы болуы мүмкін. Демек логикалық модельдер ДБ логикалық моделінен ерекшеленуі мүмкін, шығарылатын машиналық құжаттар үшін өрістердің қандай құрамы қажет екенін анықтау керек.

ДБ эксплуатациялау кезінде екі арнайы операциялар пайдаланылады: навигация және спецификация.

Навигация – ДБ логикалық құрылымы (кілт бойынша жүзеге асатын байланыс арасындағы кесте жиынтығы) бойынша жол жүру кезінде алынған бірдей объектімен көрсетілген нәтиженің операциясы.

Спецификация – деректер базасы кестесінің құрылымы негізінде құрылған жаңа құрылым (кесте) болып табылатын нәтиженің операциясы. Бұл кесте «түр» деген ат алды.

ДББЖ өндірудің екі негізгі бағыты бар: программалық және аппараттық.

Программалық өндіру (ары қарай ДББЖ) программалық модульдер жиынтығын көрсетеді, нақты ОЖ басқаруымен жұмыс істейді және келесі функцияларды орындайды: концептуалды және логикалық деңгейлерде деректерді суреттеу; деректерді жүктеу; деректерді сақтау; сұранысқа ізденіс және жауап (транзакцияны); өзгерісті енгізу; қауіпсіздікті және бүтіндікті қамтамасыз ету; тілдік әдістерді пайдалануды көрсету: деректерді суреттеу тілі (МСТ), деректерді бақылау тілі (ДБТ), сұраныстар тілі.

Аппараттық өндіру деректер базасының машинасы деп аталатын машинаны пайдалануды қарастырады. Олардың пайда болуы ақпараттық үлкен көлемімен және кіру жылдамдығының талаптарымен шақырылды.

Бақылау сұрақтары

1. ДБ-на қандай талаптар қойылады?

2. ДБ құру концепциясы.

3. Жоғарғы жобалау қандай ДБ пайдаланылады?

4. Төменгі жобалау қандай ДБ пайдаланылады?

5. Орталықтандырылған ДБ жобалаудың қандай сатылары бар және осы сатылардың әрқайсысында не орындалады?

6. Жобаланатын ДБ төменгі тиімділігің қандай мәселесі бар?

7. Деректерді көрсетудің қандай деңгейлері бар?

8. Деректер словарі дегеніміз не?

9. ДБ эксплуатациялау кезінде қандай операциялар қолданылады?

10. ДББЖ өндірудің қандай бағыттары бар? Осы бағыттар өзіне не қосады?

Әдебиет: (1)

Дәріс № 3, 4. Деректер базасын жобалаудың негізгі сатылары

Дәріс жоспары

1. ДБ жобалау сатылары.

2. Пәндік облысты зерттеу.

3. Инфологиялық модельдеу түсінігі.

4. Даталогиялық жобалау.

5. Сақтау ортасында деректер базасын ұйымдастыру, физикалық жобалау.

Дәрістің қысқаша мазмұны

Жоба дегеніміз не? Бұл схема — қандайда бір құрылғының эскизі. Реляциялық деректер базасының жобасы дегеніміз не? Бұл барлық атрибуттар анықталған, қатынастың бастапқы кілттері және қатынастың қосымша құрамы берілген бір-бірімен байланысқан қатынастар жиынтығы. Неге бір-бірімен байланысқан қатынастар? Өйткені сұраныстарды орындау кезінде қатынастарды біріктіруді жүргіземіз және бір мән әр түрлі қатынас-кестелерінде бірдей белгіленуі қажет. Шынында, егер біз бір кестеде бағаны цифрмен, ал қалғандарын «өте жақсы», «жақсы» және т.с.с. сөздермен белгілесек, онда Баға бағаны бойынша кестені біріктіре алмаймыз, бірақ мағынасы бойынша олар бірдей сияқты, сонда да ол компьютер «миына» түсінікті емес. Бұл қатардағы инженерлер үшін ауыр, интеллектуалды есептерді шеше алатын жасанды интеллект жүйесінің мәселесі. Сондықтан деректер базасының жобасы – бұл ұзақ уақыт және көптеген пайдаланушылармен қолданылатын бағдарламалық кешен фундаменті. Деректер базасының өмірлік циклі сатылары суретте көрсетілген. Олар кез келген бағдарламалық жүйенің дамуына сай келеді, бірақ оларда тек деректер базасына қатысты қандайда бір спецификасы бар.

Сурет. ДБ өмірлік цикл сатылары

ДБ жобалау процесі пәндік облыстың ақпараттық құрылымын формалды емес түрде ауызша суреттеуден қандайда бір модельдің терминдерінде пәндік облыс объектілерін формальды суреттеуіне көшу жиынтығын көрсетеді. Жалпы жобалаудың келесі сатыларын бөліп қарастыруға болады:

1. Жүйелік анализ және пәндік облыстың ақпараттық объектілерін ауызша суреттеу.

2. Пәндік облыстың инфологиялық моделін жобалау – қандайда бір семантикалық модель терминдерінде пәндік облыстың объектілерін жартылай суреттеу, мысалы Е-моделі терминінде.

3. ДБ даталогиялық немесе логикалық жобалау, яғни деректердің даталогиялық моделімен қабылданған терминдерде ДБ суреттеу.

4. ДБ физикалық жобалау, яғни қосымшаның тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған сыртқы тасымалдағыштарда ДБ тиімді қойылуын таңдау.

Егер біз екінші мен үшінші сатылар арасында біздің жобаны өндіретін қандай стандартты ДББЖ пайдаланумен шешім қабылдау керек екенін ескерсек, онда ДБ жобалаудың шартты процесі бес сәйкес сатыларды орындау жиынтығын көрсетуге болады (суретті қараңыз). ДБ жобалау сатыларын қарастырайық.

Сурет. ДБ жобалау сатылары

Пәндік облыстың жүйелік анализі

Жүйелік анализ шеңберінде ДБ жобалау көзқарасымен бірінші сатыны жүзеге асыру қажет, яғни пәндік облыстың объектілерін және суреттелетін объектілер арасында бар нақты байланыстарды ауызша суреттеу. Берілген суреттеу пәндік облыс объектілері арасындағы барлық байланысты анықтауға мүмкіндік беретіндей болуы керек.

Жалпы пәндік облыстың құрамы мен құрылымын таңдауға екі нұсқа бар:

· Функционалды нұсқа — ол «есептерден» қатынас принципін өндіреді және қарастырылып отырған ДБ құруға арналған ақпараттық қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін есептер кешені мен қандайда бір топтардың функциялары белгілі болғанда қолданылады. Бұл жағдайда біз суреттелетін пәндік облыс объектілерінің минималды қажетті жиынтығын нақты қарастыруға болады.

· Пәндік нұсқа — ДБ пайдаланушылардың ақпараттық қажеттіліктері қатаң белгіленіп отырмаған кезде. Олар көпаспектілі және динамикалық болуы мүмкін. Суреттелетін пәндік облыс объектілерінің минималды жиынтығын нақты бөліп қарастыра алмаймыз. ДБ пәндік деп аталады, яғни ол көптеген әр түрлі, алдын-ала анықталмаған есептерді шешу кезінде пайдаланылуы мүмкін.

Көбінесе практикада бір жағынан нақты есептерге немесе пайдаланушылардың функционалды қажеттіліктеріне негізделген қандайда бір нұсқалар ұсынылады, екінші жағынан жаңа қосымшаларды өсіру мүмкіндігі есепке алынады.

Жүйелік анализ нақты есептерді шешуге және ДБ сақталуға қажет пәндік облыстың объектілері туралы ақпаратты толықтай суреттеумен аяқталуы керек.

Пәндік облыстың инфологиялық моделі (ИМ) – бұл бағдарламалық және техникалық әдістерді қолдануға ориентациясыз орындалған пәндік облысты суреттеу. Пәндік облыс туралы бастапқы шарт кіреді. ИМ құру сатысы инфологиялық жобалау деп аталады.

ДБ даталогиялық немесе логикалық жобалау, яғни деректердің даталогиялық моделімен қабылданған терминдерде ДБ суреттеу.

Деректер базасының даталогиялық модельі (ДМ) – логикалық деңгейдегі модель, логикалық байланыстарды суреттеу мен оларды сақтау ортасына қатыссыз деректер элементі арасын көрсетеді. Жобаланатын деректер базасында, ДББЖ-де пайдаланылатын ақпараттық бірлік терминінде құрылады. ДМ құру сатысы даталогиялық жобалау деп аталады. ДББЖ тілінде Деректер базасының логикалық құрылымын суреттеу схема деп аталады.

Физикалық модель (ФМ) – сақтау ортасына даталогиялық модельді байланыстыру үшін пайдаланылады. ФМ жобалау сатысы физикалық жобалау деп аталады. Деректер базасының физикалық құрылымын суреттеу сақтау схемасы деп аталады.

ДБ физикалық жобалау – бұл қосымшаның тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған сыртқы тасымалдағыштарға ДБ тиімді салуды таңдау.

Физикалық жобалау нәтижесі сақтау ортасына даталогиялық модельді байланыстыру үшін пайдаланылатын физикалық модель болып табылады.

Егер логикалық модель ақпарат құрылымын және сұралған ақпаратты іздеу үшін қажет орындалатын операциялар құрамының көзқарасымен деректер базасын тиімді салуды анықтаса, онда физикалық өндіру ақпараттың элементін іздеу операциясын орындау тиімділігін анықтайды. Деректер базасын басқарудың қазіргі жүйесі деректердің логикалық құрылымын автоматты түрде көрсетуді физикалық жадыға өндіреді және іздеу процедураларының жиынтығын көрсетеді.

Деректер базасының физикалық өндірілуі келесілерді қарастырады:

· Деректерді физикалық сақталуын ұйымдастыру;

· Деректердің қажетті элменеттерін іздеу процедураларын анықтау.

Бақылау сұрақтары

1. ДБ қандай өмірлік цикл сатылары бар?

2. ДБ жобалаудың қандай сатылары бар?

3. Пәндік облыстың жүйелік анализі сатысында не жүзеге асырылады?

4. Пәндік облыс құрамын таңдауға қандай нұсқалар бар? Олардың мазмұнын ашыңыз.

5. Инфологиялық жобалау сатысында не орындалады?

6. Даталогиялық жобалау сатысында не орындалады?

7. Физикалық жобалау сатысында не орындалады?

8. Инфологиялық модель дегеніміз не?

9. Даталогиялық модель дегеніміз не?

10. Физикалық модель дегеніміз не?

11. ДББЖ таңдау қашан жүзеге асырылады?

Әдебиет: (1)

Дәріс № 5, 6. Инфологиялық модельдеу

Дәріс жоспары

1. Инфологиялық модельдеу компоненттері.

2. "Қатынас - байланыс" моделін құру.

3. E-R моделін құру әдістемесі

4. Инфологиялық модельдеу нәтижесі, инфологиялық модельдерге қойылатын талаптар.

Дәрістің қысқаша мазмұны

Инфологиялық жобалау – пәндік облыс моделін құру (ПО) (фирмалар, оқу орындары, дүкендер, кітапханалар).

Инфологиялық модель ДБ жобалаудың екінші сатысында қолданылады, яғни пәндік облысты ауызша суреттегеннен кейін. Инфологиялық модель не үшін керек және жобалаушыларға қандай пайда әкеледі? Жобалау процесі ұзақ екенін айта кету керек, ол пәндік облыста тапсырушылармен, мамандармен ақылдасуды талап етеді. Корпоративті ақпараттық жүйе құру кезінде деректер базасының жобасы барлық жүйе құрылатын фундамент болып табылады және несие алу мүмкіндігі туралы сұрақ ДБ дұрыс жасалған инфологиялық моделі негізінде банк эксперттерімен шешіледі. Демек, инфологиялық модель деректер базасы бойынша мамандар ғана «оқи» алатындай емес, пәндік облысты суреттеуді қосады. ДББЖ таңдау – бұл жеке есеп, он шешу үшін ешқандай нақты ДББЖ байланыспаған жоба болуы қажет.

Инфологиялық модель ең бірінші ДБ моделінде пәндік облыстың сематикасын көрсетумен байланысқан. Деректердің реляциялық моделі өзінің қарапайымдылығымен сематиканы, яғни пәндік облыстың мазмұнын көрсете алмайды. Ертедегі теориялық-графтық модельдер көбінесе пәндік облыстың семантикасын көрсетті. Олар пәндік облыс объектілері арасындағы иерархиялық байланыс түрінде анықтады.

Семантиканы көрсету мәселесі құрастырушыларды бұрынна бері қызықтырған. Жетпісінші жылдары семантикалық модельдер деп аталатын деректердің бірнеше модельдері ұсынылды. Оларға 1981 жылы Хаммер (Hammer) және Мак-Леон (McLeon) ұсынылған, сондай-ақ 1981 жылы құрылған Шипманның (Shipman) Деректердің функционалды моделі, 1976 жылы Ченмен (Chen) ұсынылған «зат-байланыс» моделі және т.б. модельдерді жатқызуға болады. Барлық модельдердің оң және теріс жақтары болды, бірақ уақыт өткеннен кейін тек соңғысы ғана қалды. Қазіргі уақытта Ченнің "зат-байланыс" немесе "Entity Relationship" моделі деректер базасының инфологиялық модельдеуі кезінде нақты стандарт болып қалды.Қысқаша оны ER-моделі деп атайды, көптеген қазіргі CASE-әдістерге осы модель негізінде Деректерді суреттеуге арналған инструментальды әдістер кіреді. Сонымен қатар, ER-модельден ДБ жобалаудың автоматты қайта өндірілуі құрастырылды. Барлық CASE-жүйелерде ДБ құру процесін құжаттандырудың дамыған әдістері бар, автоматтандырылған есеп гегераторлары ДБ объектілерін және олардың қатынастарын графикалық түрде де, дайын стандартты басылатын есеп түрінде де толықтай суреттеумен ДБ жобасының ағымды жағдайы туралы есепті дайындауға мүмкіндік береді.

"Қатынас—байланыс" моделі

Кез келген модель сияқты "қатынас—байланыс" моделінің бірнеше базалық түсініктері бар. Олардан алдын-ала анықталған ережелер бойынша едәуір ауыр объектілер құрылады.

Бұл модель объекті-қалыптамалы жобалау концепциясымен келісіп, қазіргі кезде қиын бағдарламалық жүйелер құруға арналған базалық болып табылады. Сондықтан көптеген түсініктер сізге таныс болуы мүмкін. Егер ондай болатын болса, онда ER-моделіне негізделген деректер базасын жобалау технологиясын меңгеру оңай болады.

ER-моделі негізінде келесі базалық түсініктер жатыр:

· Қатынас, оның көмегімен біртипті объектілердің класы модельденеді. Қатынастың модельденетін жүйе шегіндегі әДБебап аты бар. Қатынас біртипті объектілер класына сәйкес келетіндіктен, жүйеде берілген қатынастың бірнеше көшірмелері бар. Қатынас түсінігі сәйкес келетін объектінің өз атрибуттар - берілген класты көрсету құрамын анықтайтын сипаттамалар жиынтығы бар. Сонымен қатар атрибуттар жиынтығы қатынастың нақты көшірмелерін ажырата алатындай болуы керек. Мысалы, Сотрудник қатынасында келесі атрибуттар жиынтығы болуы мүмкін: Табельный номер, Фамилия, Имя, Отчество, Дата рождения, Количество детей, Наличие родственников за границей. Қатынастың нақты көшірмесін бірмәнді тіркейтін атрибуттар жиынтығы кілттік деп аталады. Сотрудник қатынасы үшін Табельный номер кілттік болып табылады, өйткені берілген кәсіпорынның барлық қызметкерлері үшін табельдік номер әр түрлі болады. Сотрудник қатынасының көшірмесі кәсіпорынның нақты қызметкерін суреттеу болады. Қатынастың жалпы қабылданған графикалық белгілеулерінің бірі – тікбұрыш, сонымен қатар кілттік атрибуттары белгіленеді, мысалы, астын сызу немесе арнайы шрифтпен (1-сурет):

1-сурет. ER модельде қатынасты анықтау мысалы

Қатынастар арасында байланыстар орнатылуы мүмкін – қатынастар бір-бірімен қалай қатынасатынын көрсететін бинарлы ассоциациялар. Байланыс екі әр түрлі қатынастар арасында немесе байланыс және оның өзі (рекурентті байланыс) арасында болуы мүмкін. Ол қатынас көшірмелері өзара қалай байланысқанын көрсетеді. Егер байланыс екі зат арасында орнатылса, онда ол бірінші және екінші заттың көшірмелері арасындағы байланысты анықтайды. Мысалы, егер бізде "Студент" заты мен "Преподаватель" қатынасының арасында байланыс бар болса және бұл байланыс – бітіру жобаларын басқару болса, онда әрбір студенттің тек бір ғана жетекшісі бола алады, бірақ бір жетекші көптеген студент-бітірушілердің жетекшісі бола алады. Сондықтан бұл «один-ко-многим» қатынасы болады.

2-сурет. "Студент" және "Преподаватель" кестелерін байланыстыру кезіндегі

"один-ко-многим" қатынас мысалы

Әр түрлі нотацияларда байланыс күштілігі әр қалай суреттеледі. Біздің мысалда POWER DESIGNER жүйесінің CASE нотациясын пайдаланамыз. Мұнда жиынтық байланыс сызығының 3-ке бөліну жолын суреттейді. Байланыстың жалпы аты "Дипломное проектирование". Студент жағынан бұл "Пишет диплом под руководством", ал оқытушы жағынан бұл байланыс "Руководит" деп аталады. Байланыстың графикалық интерпретациясы қатынастар арасындағы байланыс мәнін тез оқуға мүмкіндік береді. Байланыс жиынтығы бойынша үш типке бөлінеді: один-к-одному (1:1), один-ко-многим (l:M), многие-ко-многим (М:М). Один-к-одному қатынасы бір заттың экземпляры тек басқа бір зат экземплярымен байланысқанын білдіреді. 1:М қатынасы байланыс бойынша сол жағында орналасқан заттың бір экземпляры байланыс бойынша оң жағында орналасқан заттың бірнеше экземплярларымен байланысуы мүмкін екенін білдіреді. Мысалы, егер біз "Студент" және "Дисциплина" қатынастары арасындағы байланыстың "Изучает" типті байланысын қарастарайық, онда бұл "многие-ко-многим" (М:М) типті, өйткені әрбір студент бірнеше пән оқуы мүмкін, сонымен қатар әрбір пән студенттер жиынымен де оқылады. Мұндай байланыс 3 суретте бейнеленген.

· Екі қатынас арасында әр түрлі мағынасы барбірнеше байланыс орнатылуы мүмкін. Мысалы, "Студент" және "Преподаватель" екі қатынастың арасында екі мәнді байланыс орнатуға болады, біреуі – алдында қарастырылған "Дипломное проектирование", екіншісі – шартты түрде "Лекции" деп аталсын және ол берілген студент қандай оқытушылардың дәрісін тыңдайтынын және берілген оқытушы қандай студентке дәріс оқитынын анықтайды. Бұл многие-ко-многим қатынасы екенін түсінікті. Осы байланыстардың мысалы 3 суретте келтірілген.

3-сурет. "Многие-ко-многим" байланысын модельдеу мысалы

· Егер берілген байланыста заттың әрбір экземпляры қатысса, онда кез келген осы типтің байланысы шартты болуы мүмкін, егер заттың әр экземпляры берілген байланыста қатыспаса, онда шартсыз болады. Сонымен қатар байланыс бір жағынан шартты және басқа жағынан шартсыз болуы мүмкін. Біз тағы POWER DESIGNER нотациясын пайдаланамыз. Мұнда шартсыз байланыс бос дөңгелекпен байланыстың соңында, ал шартты байланысты қиып өтетін перпендикуляр сызығымен белгіленеді. Бұл нотацияның да қарапайым интерпретациясы бар. Дөңгелек бірде-бір экземпляр бұл байланыста қатыса алмайтынын білдіреді. Ал перпендикуляр қатынастың бір экземпляры болсын осы байланыста қатысатынын білдіреді.

Ол үшін алдында келтірілген "Дипломное проектирование" байланысын қарастырайық. Біздің суретте бұл байланыс екі жағынан да шартсыз болып берілген. Бірақ бітіру жұмысын жазатын әрбір студенттің өзінің бітіру жобасының жетекшісі болуы керек, бір жағынан әрбір оқытушы бітіру жобасының жетекшісі болмауы да мүмкін. Сондықтан берілген қойылымда бұл байланыс өзгереді және 4 суретте көрсетілгендей болады.

4-сурет. Қатынастар арасындағы шартты және шартсыз байланыс мысалы

Инфологиялық модельдің негізгі бөлімі пәндік облыс компоненттері мен процестерін суреттеу болып табылады. Ол үшін қазіргі кезде графикалық әдістер пайдаланылады, олардың көмегімен компоненттер мен процестер арасындағы байланысты суреттейтін схемалар құрылады. Бұл схемалар ER-типті диаграммалар деп аталады ("қатынас-байланыс" диаграммасы).

ER-моделді құру үшін CASE-әдістер деп аталатын қосымшалар пайдаланылады. Мұндай қосымшаларға BPwin, Oracle Designer, Power Designer, Erwin және т.б. жатады.

Қатынас – кез келген ерекшеленетін объект, ол туралы ақпаратты деректер базасында сақтау қажет. Адамдар, ұшақтар, гүлдер және т.б. қатынас болуы мүмкін.

Қатынас типі біртекті құбылыстар, пәндер жиынтығына жатады. Қатынас экземпляры жиынтықтағы нақты бір нәрсеге жатады. Мысалы, қатынас типі ГОРОД, ал экземпляры – Москва болуы мүмкін.

Атрибут – бұл нақты өмір объектісінің қандайда бір құрамы. Әрбір қатынас атрибуттардың қандайда бір жиынтығымен анықталуы керек. Бір қатынастың барлық экземплярлары үшін атрибуттар жиынтығы бірдей, бірақ олардың мәні қатынастың әрбір нақты экземпляры үшін ерекшеленуі мүмкін.

Әрбір атрибут сәйкес доменде анықталуы керек. Домен аталған және анықталған мәндер жиынтығын көрсетеді. Бір доменде бір немесе бірнеше атрибуттар анықталады.

Байланыс – екі немесе одан да көп қатынастармен түсіндіріледі.

ER-моделдің құрылу әдістемесі келесіден тұрады. Пәндік облыста объектілер класы ерекшеленеді. Объектілер класы – бұл объектілер (пәндік облыс компоненттері немесе процестері) жиынтығы.

Инфологиялық модельге қойылатын талаптар:

- Адекватты суреттеу (ИМ суреттеуге арналған тіл жеткілікті мүмкіндіктермен сипатталуы керек)

- Қайшылық (модельдің бірдей емес мәні болуы мүмкін)

- Оңай кеңейтілімді (өзгеріссіз жаңа деректерді енгізуді қамтамасыз ету)

- Иілгіш тіл (тіл қолмен де, автоматтандырылған жобалау кезінде де қолданылуы керек)

- Барлық пайдаланушыларға түсініктілігі

Инфологиялық модель компоненттері:

- Программалық қамтама объектілерін және олардың арасындағы байланысты (ER-модель) сипаттау

- Лингвистикалық қатынас (тілдік ортада программалық қамтаманы суреттеу мүмкіндіктерімен сипатталған қатынас)

- Көрсеткіштердің алгоритмдік байланысы (егер инфологиялық модельде есептеу көрсеткіштері пайдаланылса)

- Пайдаланушының ақпараттық қажеттілігін сипаттау (сұраныс типі, деректерді пайдалану режимі)

- Бүтіндікті шектеу (кез келген уақыт моментінде деректердің дұрыстығын қамтамасыз ететін ережелер жиынтығы).

Мысал:

Егер дүкен ПҚ болып табылса, онда мындай объектілер класы ерекшеленеді: тауар, сатушы, сатып алушының тауарды сатып алу процесі.

Объектінің әрбір класына дербес атау беріледі. Мысалы: "ТАУАР", "САТУШЫ", "САТЫП АЛУШЫ".

Әрбір объекті құрамының анықталған жиынтығы бар. Мысалы, "ТАУАР" объектісінің класына кіретін барлық объектілер келесі құрамдардан тұрады: "ТАУАР АТЫ", "ӨНДІРУШІ", "ТАУАР БІРЛІГІНІҢ БАҒАСЫ".

Әрбір объект өзінің идентификаторымен көрсетілуі керек (берілген кластың басқа объектілерінен ерекшелейтін объектілер құрамы).

Мысалы, "ТАУАР" объектілер класы үшін "ТАУАР АТЫ" құрамы әДБебап болып табылмауы да мүмкін. Сондықтан "ТАУАР ИНДЕКСІ" жасанды идентификаторын енгізу керек.

"ТАУАР" объектілерінің класында ER-моделді суреттеу мысалы:

ТАУАР

Бақылау сұрақтары

1. Инфологиялық жобалау дегеніміз не?

2. Инфологиялық модель дегеніміз не?

3. Инфологиялық жобалауды көрсететін қандай модельдер бар?

4. "қатынас-байланыс" моделіне қандай компоненттер кіреді?

5. Қатынас дегеніміз не?

6. Атрибут дегеніміз не?

7. Байланыс дегеніміз не?

8. Инфолгиялық модельге қандай талаптар қойылады?

9. ER – моделді көрсететін қандай түрлер бар?

Әдебиет: (1)

Дәріс №7. Даталогиялық жобалау

Дәріс жоспары

1. Даталогиялық жобалауға арналған деректер.

2. Даталогиялық жобалау нәтижесі.

3. Даталогиялық жобалауға қойылатын талаптар.

Дәрістің қысқаша мазмұны

Даталогиялық жобалау сатысында даталогиялық модель (ДМ) құрылады. ДМ логикалық деңгей моделі болып табылады және мәлімет элементтері арасындағы логикалық байланысты олардың құрамы мен сақтау ортасына қатыссыз бейнелеуді көрсетеді. Бұл модель деректер базасы жобаланатын ортада ДББЖ кіретін ақпараттық бірлік терминдерінде құрылады. ДББЖ тілінде деректер базасының логикалық құрылымын суреттеу деректер схемасы деп аталады.

Даталогиялық жобалау мақсаты пәндік облыс деректерінің инфологиялық моделін ДББЖ-мен нақты таңдалған тілде көрсету болып табылады, яғни нақты ДББЖ ортасында деректер базасының құрылымын жобалау.

ДБ даталогиялық жобалау үшін бастапқы деректер келесілер болып табылады.

- Пәндік облысты бейнелейтін инфологиялық модель

- Таңдап алынған ДББЖ-де деректер моделінің типі туралы мағлұмат

- ДБ құруды автоматтандырудың әдістері мен тәсілдері туралы ақпарат.

Даталогиялық жобалау нәтижесі ДБ құрылымын графикалық бейнелеумен қатар келетін Деректерді суреттеу тілінде ДБ логикалық құрылымын суреттеу болып табылады.

Бұл сатыдағы ең маңызды мәселе деректер базасын декларативті және процедуралық сипаттау болып табылады.

Декларативті әдістер деректер базасының құрылымы ретінде тұрақты сақталатын объектілерді, олардың құрамы мен байланыстарын сипаттайды.

Процедуралық әдістермен (программалау көмегімен) есептеуіш көрсеткіштерді, деректерді бақылау әдістерін, яғни ДБ тұрақты сақталмайтын, ал есептеу нәтижесінде алынатын объектілер, құрамдар және байланыстарды сипаттауға болады.

Мысал:

Даталогиялық модельді жобалау кезінде келесі екі қатынастар құралсын дейік: «ТОВАР» және «ПРОДАВЕЦ». «ТОВАР» қатынасының бастапқы кілті (идентификаторы) «Индекс товара» бар және «Наименование товара», «Цена единицы товара», «Наименование продавца» аттарымен атрибуттары бар болсын. «ПРОДАВЕЦ» қатынасының бастапқы кілті «Наименование продавца» және «Юридический адрес продавца» атрибуты бар. «ТОВАР» және «ПРОДАВЕЦ» қатынастар арасында «ТОВАР» қатынасына кіретін «Наименование продавца» атрибуты арқылы «многие к одному» байланысы ұйымдастырылған.